Commissioned Writer
MAZEN MAAROUF, ICELAND
Mazen Maarouf (1978) is a Palestinian-Icelandic writer, poet, translator, and journalist. Born in Beirut to a family of Palestinian refugees, Maarouf holds a maîtrise degree in Chemistry. He has published three collections of poetry: ‘The Camera Doesn’t Capture Birds’ (2004 and 2010), ‘Our Grief Resembles Bread’ (2000), and ‘An Angel Suspended On a Clothesline’ (2012), besides three short story collections: ‘Jokes for the Gunmen’ (1st edition 2016, 2nd edition 2017) and ‘Rats that Licked the Karate Champion’s Ears’ (1st and 2nd print 2017, 3rd print 2018), and ‘Sunshine on the Substitute Bench” (2022), besides “The Curse of Mudball kid” (2024). He was awarded and LiteraturLana prize for poetry in Italy (2015) and Al-Multaqa prize for best Arab short story collection for ‘Jokes for the Gunmen’ (2016). ‘Jokes for the Gunmen’ was longlisted for Man Booker International Prize 2019, longlisted for Edinburgh Book festival Award and shortlisted for Saif Ghobash BanipalPrize. He currently lives between Reykjavik and Beirut.
Viðtalið
Klukkan var nákvæmlega hálfátta á mánudagsmorgni þegar pósturinn barði að dyrum hjá leigusala mínum. Ég var að gera mig kláran í atvinnuviðtal fyrir eðlisfræðikennarastöðu í alþjóðlegum skóla í Reykjavík. Hins vegar hafði ég eytt tímanum kvöldið áður í að horfa upp til himins í staðinn fyrir að fara yfir kennsluefnið í síðasta skiptið. Happastjarnan mín lét ekki sjá sig og eftir að hafa beðið langt fram á nótt varð ég þreyttur og svaf illa, stressaður yfir því að allt færi á versta veg daginn eftir.
Atvinnuviðtalið var eina tækifæri mitt til að yfirgefa núverandi vinnustað minn – starfið hentaði menntun minni fullkomlega. Ég byrjaði í núverandi starfi árið 2017, meðlimur teymis sem átti að fylgjast með sorplosun og finna leiðir til að lágmarka hana, en var aðallega í því að þrífa fundarherbergi, þurrka af í geymslum, hreinsa niðurföll og kaffivélar, safna rusli og matarleifum sem pólitíkusar borgarinnar skildu eftir sig þegar þeir komu saman, á himinháum launum, til að ræða fjármál, menntun, heilbrigðiskerfið og skattamál en líka hvernig ætti að gera borgina græna og kolefnishlutlausa. Persónulega hef ég hins vegar fengið á heilann þær rúmlega 2000 ljósaperur sem eru í byggingunni. Ég hef barist við að sannfæra starfsfólkið um að slökkva ljósin eftir vinnu, með þeim rökum að logandi ljós auki hita viðkvæmrar jarðskorpunnar í kringum borgina.
Kenningin mín var sú að jöklar, þrátt fyrir að vera undir vernd ríkisstjórnarinnar, myndu bráðna hraðar, ferðafólki fækka, hagkerfið hrynja og fjölmörg okkar missa vinnuna. Tölfræðin sýnir að um það bil þriðjungur af orku Íslands reiðir sig á jarðolíu, sem þarf til að reka ótölulegan fjölda farartækja á eyjunni auk gríðarlegs fiskiskipaflotans sem hinar örfáu ríkjandi fjölskyldur í landinu hagnast á. Þar sem sjávarútvegur skiptir Ísland miklu máli leikur jarðefnaeldsneyti mikilvægara hlutverk í hagkerfinu en flestir gera sér grein fyrir. Þetta gerir það líka að verkum að Íslendingar bera ábyrgð á gríðarlegum útblæstri koltvísýrings miðað við höfðatölu. Hins vegar, þar sem þetta er líka menningarleg gjörð, sem við gerum líka heima hjá okkur, gerði þetta mig óvinsælan í vinnunni. Innst inni fannst mér eins og ég væri að reyna að sýnast klár til að vera ekki dreginn í dilk sem fáfróður innflytjandi. Mér fannst þó líka að með því að byrja á börnunum ykjust líkurnar á því að bjarga jörðinni. Hvort tveggja reyndist á misskilningi byggt, Íslendingar láta sér sífellt meira á sama standa um náttúruna.
Maðurinn frá póstinum átti eitt erindi þennan morgun, að færa okkur tvö bréf. Það fyrra var yfirlýsing frá eiginmanni Catherine um að húsið væri loksins orðið hennar, bréf sem hún hefur beðið eftir í tuttugu og þrjú ár en barst fyrst í dag. Fyrrverandi eiginmaður hennar lofaði henni húsinu í símtali úr almenningssíma en lét sig svo hverfa. Hún hefur sagt þessa sögu að minnsta kosti sjö sinnum síðan ég flutti hingað. Eiginmaður Catherine fór í hvalafriðunarferð fyrir þrjátíu árum og kom aldrei til baka. Fyrst var haldið að hann hefði drukknað en síðar komst Catherine að því að hann hefði búið í afskekktu þorpi í suðurhluta Frakklands, þar sem hann hafði orðið ástfanginn af fallegri, rauðhærðri konu og var orðinn alkóhólisti. Hvorugt okkar bjóst við því að þessi saga hlyti hamingjuríkan endi. Hitt bréfið var tilkynning frá innanríkisráðuneytinu um að við þyrftum að yfirgefa húsið um tíma þar sem búist var við gríðarmiklum jarðskjálfta innan sólarhrings.
Öspin
Þegar ég opnaði dyrnar sá ég að espitréð í garðinum framan við húsið hafði fallið um nóttina og hallaðist nú upp að næsta húsi. Hópur nágranna var samankominn til að virða það fyrir sér. Einn gamall maður sagði taugaóstyrkur: „Catherine (leigusalinn minn) ber ábyrgð á þessum ósköpum!“ Þeir voru fullklæddir, á leið í vinnuna, og héldu á umslögum með sömu rýmingartilskipuninni, afskaplega pirraðir. Kenning nágrannans var sú að þar sem Catherine hefur verið að reyna að planta túlípönum árum saman plægir hún jarðveginn fjórum sinnum á ári og þess vegna hafi jörðin í kringum tréð gefið eftir og það fallið.
Mörg þúsund litlir jarðskjálftar ríða yfir höfuðborgina af því að hún stendur á mótum tveggja jarðskorpufleka. Og ef þú þyrftir að fara í atvinnuviðtal um stöðu eðlisfræðikennara mæli ég með að forðast tilraunina með dansandi hrísgrjón á þunnri himnu vegna hljóðbylgjanna. Grjónin myndu titra alla sólarhringinn, líka í tómarúmi. Hins vegar var það eina sem hrundi í þessum tilteknum jarðskorpuskjálftum í Reykjavík öspin sem Catherine gróðursetti seint á áttunda áratugnum. Þar sem þetta þótti óvenjulegt vakti það athygli yfirvalda og þau mættu á staðinn með lið sérfræðinga, tóku myndir en börðu aðeins einu sinni að dyrum hjá okkur, og ég opnaði ekki af því að ég hélt að þetta væri Einar, leiðsögumaðurinn sem kemur stundum með ferðamenn hingað til að sýna þeim „palestínska rithöfundinn sem Ísland hefur tekið upp á arma sína.“ Eftir að hafa litast um í garðinum fór lögreglan yfir í næstu sex, sjö hús og endurtók leikinn.
Vísindafólki á dáindislaunum hefur ekki tekist að segja fyrir um síðustu þrjú minniháttar eldgos síðustu tveggja ára, sem fengu alla banka á Íslandi til að flýta sér að hvetja fólk til að borga tryggingarnar sínar ef húsin þeirra skyldu verða hrauni að bráð. Svo heyrðum við í fréttunum að þegar náttúruhamfarasjóðurinn sem fólk hefur verið að borga í síðan um miðjan sjötta áratuginn var opnaður, hefði hann verið galtómur. Reikningurinn hafði verið undir stjórn sömu hægrisinnuðu stjórnmálamannanna og arftaka þeirra frá upphafi. Á alþjóðavísu voru hins vegar aðrar fréttir á sveimi. Íslendingum hefur tekist að geyma koltvísýring í basaltklettum neðanjarðar. Eina vandamálið er að fyrir hvert tonn af koltvísýringi þarf tuttugu og fimm tonn af vatni. Íslendingar, sem láta vatnið renna í eldhúsvaskinn á meðan þeir matbúa, halda að vatnsbirgðir þeirra séu óþrjótandi. Það sem meira er, mörgum þeirra finnst þetta vera sjálfsögð réttindi, veruleiki þeirra er allur annar en hjá þjóðum sem glíma við vatnsskort.
24-tíma flóttafólk
Sumir trúa því að hverfið okkar sé ein elsta álfabyggðin, en álfar eru góðviljaðar og friðsamar verur, nema ef farið er yfir mörk þeirra og híbýli þeirra skemmd – þau eru einn stór klettur og þrír, fjórir minni klettar. Þá létu þeir mann sjá sinn kærasta ástvin; kannski móður, föður, son, eiginkonu, systur, og það vantaði á viðkomandi einn útliminn. Slíkt er ólæknandi. Að minnsta kosti sagði eiginmaður Catherine henni það einn morguninn áður en hann fór. „Ég sé ekki höfuðið á þér,“ og pakkaði niður og stökk um borð í næsta hvalafriðunarskip.
Á þeim tíma var húsið í mikilli niðurníðslu en umkringt tveimur stórum görðum í einu af sóðalegri hverfum Reykjavíkur sem tuttugu árum síðar varð eitt eftirsóttasta hverfið í miðborginni. Núna þykir það hins vegar dauðadæmt vegna yfirvofandi jarðskjálfta.
Ástandið tengist einnig aðalumhverfisvá Íslands, sem er niðurbrot jarðvegarins. Vistkerfum hefur smám saman hnignað vegna landnotkunar, skógarhöggs og búfjárbeitar, auk náttúrulegra þátta eins og eldgosa og öfgakennds veðurfars. Hnattræn hlýnun hefur áhrif á vist- og veðurkerfi Íslands, líffjölbreytni sjávarins, sjávarútveg og strandrof. Iðnaðarstarfsemi á borð við álbræðslur og ferðamennsku veldur kolefnislosun og truflun í vistkerfinu.
Áhrif loftslagsbreytinga á Ísland sjást meðal annars í
a) bráðnun jökla á ógnvænlegum hraða sem leiðir til hækkunar á sjávarborði, breytinga á farvegum fljóta og fleiri jökulhlaupum;
b) upplausn í viðkvæmum vistkerfum Íslands sem hefur áhrif á flóru og fánu landsins, þar á meðal fjölda farfugla og heimskautarefa;
c) strandrofi sem ógnar innviðum, menningarminjastöðum og strandbyggðum, og
d) súrnun sjávar vegna hækkandi koltvísýringsgilda í andrúmsloftinu sem hefur áhrif á vistkerfi hafsins og sjávarútveginn sem skiptir Íslendinga svo miklu máli.
Þegar þetta er allt haft í huga mætti færa rök fyrir því að ekki sé lengur hægt að telja Íslendinga til kyndilbera raunverulegrar aðgerðastefnu. Ferðamannaiðnaðurinn hefur breytt lífi fólks og sett kapítalisma í forgang. Áhugi margra á listum og góðu lífi hefur vikið fyrir löngun til að græða meira fé. Ótrúlegur árangur landsmanna í áhrifamikilli mótstöðu gegn iðnaðaruppbyggingu tilheyrir núna fortíðinni. Byggingum fjölgar vegna fjölda innflytjenda, aðallega frá Evrópu en einnig frá öðrum löndum. Sumir segja að landið beri ekki þennan fjölda og kenna innflytjendum um nýjustu eldgosin, eins fáránlega og það hljómar. Jörðin undir fótum okkar er orðin óstöðug. Þar fyrir utan hafa landsmenn flutt inn öfgahægrisinnaða orðræðu ofstækis og rasisma gegn innflytjendum sem á uppruna sinn í nýlenduveldum Evrópu.
Umhyggja nágranna Catherine fyrir espitrénu tengdist engum aktívisma heldur kenningu sem hefur verið á kreiki í hverfinu um tíma. Hún gengur út á það að einhverjir fyrrverandi pólitíkusar, sem halda enn í stjórntaumana á bak við tjöldin, hafi beðið eftir tækifæri til að rýma hverfið okkar, rétt eins og hver önnur spillt þriðja heims ríkisstjórn myndi gera, til að rífa húsin og byggja opinberar skrifstofur, þar sem allur miðbær Reykjavíkur er í fimm mínútna göngufæri frá þinginu.
Um kvöldið leituðum við, og nokkrir nágrannanna, skjóls í kjallara kirkju í Reykjavík. Þar áttum við að vera í sólarhring. Catherine kom ekki með neitt með sér að heiman, þar sem það minnti hana um of á hið liðna. Ég fór að dæmi hennar. Þetta minnti mig á stríðsárin í Beirút og hve oft við þurftum að dvelja neðanjarðar. Núna hugsaði ég meira um það hvernig líf okkar mannanna er orðið viðkvæmara og ótraustara.
Catherine ákvað hins vegar að nota þetta tækifæri til að eitra fyrir rottunni sem hefur ásótt matarbúrið hennar, þar sem það er álitinn glæpur að eitra fyrir dýrum á Íslandi. Það síðasta sem hún gerði áður en hún fór að heiman var því að blanda saman lyftidufti, hveiti og súkkulaði og dreifa því út í öll hornin á búrinu.
Um miðja nótt vakti hún mig til að segja mér að hún sæi eftir öllu saman og hvort ég gæti læðst inn í húsið og fjarlægt eitrið. Nágrannar Catherine kvörtuðu alltaf yfir óstöðuga espitrénu og heimtuðu að hún léti fella það en ég taldi hana á að gera það ekki. En ef tréð hefði verið fellt höfðu yfirvöld enga ástæðu til að banka upp á hjá henni. Ég gat því ekkert gert annað en þóst fara aftur heim í húsið um miðja nótt til að fjarlægja eitrið. Ég fór burt í hálftíma en kom svo aftur. Catherine vonaði nú að jarðskjálftinn yrði 7.1 að stærð, svo að hún gæti fengið fullar bætur frá ríkisstjórninni. Ef við gefum okkur að þau breyti ekki tölunum. Hún sagði: „Við skulum biðja um 7.6 á Richter til að vera alveg örugg.“
The Interview
It was precisely 7:30 on a Monday morning when the postman knocked on my landlady’s door. I was getting ready for a job interview as a physics teacher in an international school in Reykjavík. However, instead of going over the lesson material for the last time the night before, I spent the time watching the sky. My lucky star didn’t show up and after waiting till very late, I grew tired and slept fitfully, feeling nervous that something would go terribly wrong the next day.
The school interview was the only chance to leave my existing workplace – it perfectly fit my university degree. I’d started my current job in 2017, as a member of a team to monitor trash disposal and work on minimising it, but I ended up mostly cleaning meeting rooms, dusting storage facilities, cleaning drainpipes and coffee machines, collecting garbage and food remains left by the city politicians who, on a high wage, regularly came to discuss finance issues, education, the healthcare system and public taxes but also how to make the city green and emission free. But on a more personal level, I’ve been getting obsessed with the 2000+ lightbulbs in the building. I’ve been fighting to convince the employees to switch off the lights after work, arguing that leaving them on increases the heat of fragile earth crust around Reykjavik.
My theory was that glaciers, though protected by government, would melt faster, tourists will become fewer, the economy would collapse, and many of us would lose our jobs. Statistics show that about third of Iceland’s energy relies on petroleum oil, which is needed to support the huge number of vehicles on the island, as well as the immense Icelandic fishing fleet that benefits the elite few ruling families of the island. Given Iceland’s reliance on the fishing industry, fossil fuels play a larger and more important part in the economy than most people realize. It also makes Icelanders responsible for the emission of large amounts of carbon dioxide per capita. However, perhaps because it is a cultural thing too, done at home as well, the issue made me unliked at work. But deep inside, I felt like I was trying to play smart so as not to be stigmatized as just a low IQ immigrant. Still, I believed that starting with children meant bigger chances of saving the Earth. Both thoughts were wrong; Icelanders have grown less and less enthusiastic about the environment.
The post office man had one mission that morning, to deliver us two letters. The first was a declaration from Catherine’s husband, stating that the house is finally hers. A letter she’s been waiting for for the last twenty-three years but arrived only today. She was promised ownership of the house by her ex-husband on a call from a public phone, then he disappeared. She has told the story at least seven times since I moved here. Catherine’s husband had left on a whale protecting mission about 30 years ago, but never returned. The first thought was that he drowned, only for Catherine to discover later that he’d been living in a remote village in the south of France having fallen in love with a beautiful red-haired woman, and had become an alcoholic. Neither one of us expected that story to have a beautiful outcome. The second letter was a notice from the ministry of interior that we should evacuate temporarily as they’re expecting a massive earthquake within the next 24 hours.
Aspen tree
As I opened the door, I noticed that the aspen tree in the front garden of the house had fallen during the night and was now leaning on the next house. A group of neighbours were outside watching. One old man declared nervously: “Catherine (my landlady) is the one responsible for this crisis!” Fully dressed and ready to go to work, they were holding envelopes with the same evacuation notice and they were extremely frustrated. The neighbour’s theory was that Catherine has been trying to plant tulips for decades. She turns the land four times a year, and that’s believed to have weakened the earth around the tree, eventually causing it to fall.
Thousands of tremors or tiny earthquakes hit the capital city due to its position on a tectonic plate boundary. And if you had a job interview as a physics teacher, I recommend that you avoid the experiment of the dancing rice grains on a thin film due to sound waves. The grains would vibrate 24/7 even in vacuum. However, the only thing that collapsed due to those particular tectonic tremors in Reykjavík was the aspen tree Catherine planted in late 70s. The phenomenon, being unusual, alarmed the authorities and they came along with a team of experts, took pictures, knocked only once on our door, which I didn’t open thinking it was Einar, the tourist guide who occasionally brings tourists to show them “the Palestinian writer who has been adopted by Iceland”. After examining the garden, the police then moved to the next six or seven houses and did the same.
The scientists who earn a prestigious salary failed to detect the last of three baby volcanos that erupted over the past two years, inspiring all banks in Iceland to rush and declare that people should continue to pay house insurance in case their houses were swallowed by lava. Then we heard on the news that when they opened the account for environmental crises into which people had been paying since the mid-fifties, it was found empty. The account had been under the management of the same right-wing politicians or their successors ever since. However, on a global level, news of a different scale was circulating. Iceland has been successful in storing carbon dioxide into basalt rocks deep underground. With only one problem, for every ton of carbon dioxide, 25 tons of water are needed. Icelanders, who leave their kitchen tap open while preparing food, think they have endless water. Moreover, many believe they have the right to do so, as their reality is not that of other nations who struggle to provide water on a daily basis.
24-hour refugees
Some believe that our district is one of the oldest colonies of elves, who are kind and peaceful creatures, except if you cross their boundaries and damage their homes – basically one huge rock and three or four very little ones. They would then make you see your most beloved person, who could be a mother, a father, a son, a wife, a sister, with one limb totally missing. There’s no cure for that. At least that’s what Catherine’s husband told her one morning before he left. “I don’t see your head,” and packed up his luggage and jumped on the first whale protecting mission.
The house was almost a ruin back then but with two spacious gardens in one of the slums of Reykjavík city that, twenty years later, became the fanciest district in downtown Reykjavík. But now its marked as doomed due to expected earthquake activities.
The situation is still related to the major environmental crisis in Iceland, which is soil degradation. Ecosystems have been gradually degrading due to land use, wood cutting and livestock grazing, along with natural events like volcanic eruptions and extreme weather conditions. Global warming affects Iceland’s ecosystems and weather systems, marine biodiversity, fisheries, and coastal erosion. Industrial activities from industries such as aluminium smelting and tourism contribute to carbon emissions and ecosystem disruption.
The impacts of climate change on Iceland include
a) glacial melting that’s happening at an alarming rate, leading to sea-level rise, altered river flows, and increased glacial outburst floods;
b) disruption of Iceland’s delicate ecosystems, affecting flora and fauna, including migratory bird populations and Arctic foxes;
c) coastal erosion which threatens infrastructure, cultural heritage sites, and coastal communities, and
d) ocean acidification due to the increasing carbon dioxide levels in the atmosphere which impacts marine ecosystems and fisheries upon which Icelanders heavily rely.
Considering all these issues, one might argue that Icelanders have lost the torch of genuine activism. The tourism industry has altered the people’s lifestyles and set new capitalist priorities. Many first lost their enthusiasm for arts and good life for the sake of doing business to earn more money. Their remarkable achievements of fiercely opposing industrial projects are now part of a nostalgic past. More buildings have been built for the increased population of immigrants, mostly European but also from other countries. Some argue that the land is not designed to host large number of people, blaming immigrants for the eruption of new volcanoes, as ridiculous as that sounds. The ground on this island has become unsteady. Besides, the country has imported the far-right wing discourse of bigotry, anti-immigration, racism, that originates in central colonial European countries.
Catherine’s neighbours’ concern for the aspen tree was not related to any motive of activism but a theory that has been circulating for some time in the neighbourhood. It says that some ex-politicians, who still hold the strings behind the scenes, have been waiting for an opportunity to evacuate our neighbourhood, as any third world corrupt government would do, to demolish a neighbourhood and build governmental offices as everything in Reykjavík city centre is nearly a five-minute walk to the parliament.
We took refuge that night along with some neighbours in the basement of a church in Reykjavík. We were supposed to stay for 24 hours. Catherine didn’t bring anything from the house as it would remind her of the old times. I did the same. It reminded me of the war years in Beirut, and how frequently we lived under the ground. But now, I thought more of how our lives as human beings have become more fragile and insecure.
Catherine, on the other hand, decided to use the opportunity to poison the rat that has been invading her food storage room, as poisoning animals is considered criminal activity in Iceland. So, the last thing she did before leaving the house was mix baking soda, flour and chocolate and spread it in the four corners of the room.
She woke me up in the middle of the night to tell me she was regretting it and could I sneak into the house and remove the poison. Catherine’s neighbours always complained about the unstable aspen tree, demanding that Catherine cut it, but I convinced her not to do so. But if the tree was cut, there would’ve been no reason for the authorities to knock on her door. So, I had no choice but to pretend that I was going back to the house in the middle of the night to remove the poison. I stayed out for half an hour and then came back. Catherine was now hoping that the earthquake would be of 7.1 magnitude so she could get full compensation from the government. Assuming that they don’t alter the numbers. She said, “let’s pray for 7.6 degrees to be on the safe side.”
